De tolk van Java_Hummelinck Stuurman Theaterproducties_foto Annemieke van der Togt_kleiner 1.jpg
De tolk van Java_Hummelinck Stuurman Theaterproducties_foto Annemieke van der Togt_kleiner 2.jpg
De tolk van Java_Hummelinck Stuurman Theaterproducties_foto Annemieke van der Togt_kleiner 3.jpg

De tolk van Java

Benja Bruijning, Marie Louise Stheins, Martijn Apituley en Denise Aznam

Na schitterende vertolkingen van Max HavelaarHeren van de Thee en De Stille Kracht sluit producent Hummelinck Stuurman haar vierluik over ons koloniale verleden in Nederlands-Indië af met 'De tolk van Java'. Dit verhaal over vaders en zonen, naar de prachtige, autobiografische bestseller van Libris Literatuurprijswinnaar Alfred Birney, laat een tot nu toe onderbelicht perspectief zien: de trauma’s die vele gemengde Nederlandse en Indische gezinnen aan hun verleden overhielden.  Alan’s gezin en zijn jeugd worden bepaald door een tirannieke vader. Wanneer Alan diens vroegere dagboeken over zijn leven in Indië gaat lezen, wankelen echter zijn sarcasme en haat. Is begrip mogelijk?

‘De tolk van Java’ is spannend, ontroerend en bij vlagen humoristisch. De voorstelling geeft inzicht in onze koloniale geschiedenis en het complexe mechanisme van hoe slachtoffers daders kunnen worden. Het ene moment vecht je met elkaar, om vervolgens lijnrecht tegenover elkaar te staan. Wat voor gevolgen heeft dit voor een mens, zijn omgeving en het leven dat nog voor ze ligt?

'De Tolk van Java' is onderdeel van de cursus 'Kijken naar boekbewerkingen'.

www.hummelinckstuurman.nl

Toneel

Extra kosten: € 1,- administratiekosten per kaartje met een maximum van € 5,- per bestelling. Garderobe en een pauzedrankje zijn inbegrepen in de toegangsprijs.

De tolk van Java toont pijn die door alle generaties wordt gedragen

★★★★

De tolk van Java toont pijn die door alle generaties wordt gedragen

★★★★

Naarmate de toneelvoorstelling ‘De tolk van Java’ vordert, worden de spoken uit een gewelddadig verleden zichtbaarder. Door de vertelling, maar ook visueel: panelen met afbeeldingen van schimmige figuren rijzen een voor een van de toneelvloer op. Het zijn de spoken in het hoofd van de Indische Nederlander Arto (Martijn Apituley), die zijn ervaringen tijdens de Japanse bezetting en zijn rol in de daaropvolgende politionele acties in memoires heeft gevat. Ze spoken óók door het hoofd van zijn zoon Alan (Benja Bruijning), die op zijn beurt probeert vat te krijgen op zijn traumatische jeugd met een tirannieke vader. “Als hij je slaat, is het de marinier die bezit van hem neemt”, zegt zijn moeder (Marie Louise Stheins).

Het ‘grote’ verhaal dat Alfred Birney met zijn roman ‘De tolk van Java’ (winnaar Libris Literatuurprijs 2017) vertelt, gaat over de verhoudingen binnen Nederlands-Indische families, verscheurd en getraumatiseerd door gebeurtenissen uit een gecompliceerd verleden. Zelden legde een auteur zo compromisloos de vinger op zere plekken, vanuit het perspectief van de Indische Nederlanders die na een chaotische oorlogstijd naar Nederland kwamen. Uit hun dilemma’s doemen grote vragen op: kun je dat wat fout is goedpraten vanuit een dwingende situatie? Aan welke kant sta je, in een oorlog óf in een gezin waarin fysiek geweld en psychologische terreur de boventoon voert?

Birneys boek is door Ignace Cornelissen uitstekend bewerkt voor theater. De chronologie is losgelaten, de memoires van pa waarin minutieus en plastisch gewag wordt gemaakt van executies, straatrazzia’s en martelingen worden mondjesmaat prijsgegeven –tot een fenomenale ‘optelsom’ van alle doden die daarbij door de hand van Arto moeten zijn gevallen. De wrede vader (“Elke les van een Indo gaat met een tik om de smoel gepaard”) en de praatgrage moeder, zich van de domme houdend om maar niet te hoeven voelen, blijven functioneel op afstand. Dat legt de focus bij de zoekende zoon, die rechtstreeks naar beider motieven kan vragen.

Gouden greep is de introductie van oma (Denise Aznam) uit Indië, met haren tot op de grond, rondwarend als historisch geweten. Benja Bruijning maakt indruk met een fraai getoonzet sarcasme, wat de nodige lucht door de voorstelling laat waaien. Olivier Diepenhorst regisseert zonder veel opsmuk. Ruim baan aan Birneys woorden die uit de monden van de acteurs als dolksteken doel treffen. De mooiste scène is die waarin Diepenhorst zich de meeste vrijheid permitteert: wanneer de vader – die in dienst van de Nederlanders ‘zijn eigen volk’ aan martelingen onderwierp – nu door zijn zoon aan een bruut verhoor wordt onderworpen. Dan vóél je als toeschouwer de pijn die door alle generaties wordt gedragen. En die voortwoekert als deze verhalen niet zouden worden verteld.

Door Alexander Hiskemuller

Memoires uit ‘De tolk van Java’ knap vertaald naar theaterstuk

★★★★

Memoires uit ‘De tolk van Java’ knap vertaald naar theaterstuk

★★★★

‘De tolk van Java’ van Theaterbureau Hummelinck Stuurman is gedurfd sober theater, dat op integere wijze de confrontatie met het verleden aangaat.

„Elke les van een Indo gaat met een tik op je smoel gepaard”, zei Alans vader altijd. In De tolk van Java, naar de gelijknamige, autobiografische bestseller van Alfred Birney uit 2016, probeert de hoofdpersoon een verklaring te vinden voor zijn eigen door angst en geweld getekende jeugd.

In 1949 kwam Alans vader naar Holland, na een reeks wrede misdaden die hij onder meer als tolk tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog in Nederlands-Indië beging; de lijst aan geweldplegingen die we horen is eindeloos. Zijn vader heeft er nooit over gezwegen, integendeel: vol trots kon hij erover vertellen.

Ignace Cornelissen comprimeerde en herstructureerde de ruim vijfhonderd pagina’s tellende roman tot een krappe twee uur theater. Hij versneed de memoires van Alans vader met de herinneringen van de hoofdpersoon en diens omgeving, waardoor er onderzoekende dialogen en confrontaties ontstaan.

Alan (Benja Bruijning) komt op met een metershoge stapel papieren: zijn vaders memoires, waaruit hij een verklaring hoopt te destilleren voor zijn getroebleerde jeugd. De confrontaties die op de toneelvloer plaatsvinden, spelen zich dus eigenlijk in Alans hoofd af. Op die manier kan er snel geschakeld worden tussen tijden en locaties, en kan Alan bovendien meteen op de situaties reflecteren.

Door die slimme vorm ontstijgt de voorstelling de anekdote: Alan probeert, door het verleden te reconstrueren en te bevragen, te ontdekken waarom zijn vader is geworden wie hij was – en in het verlengde daarvan zichzelf te begrijpen.

Regisseur Olivier Diepenhorst koos voor een sobere enscenering, met veel frontaal spel en een aantal slimme beeldende vondsten. Alans vader (Martijn Apituley) zit aanvankelijk, streng zwijgend, op het achtertoneel, als onontkoombare aanwezigheid in Alans hoofd.

Als Alan wil weten waarom zijn vader als tolk tijdens ondervragingen vele Japanners martelde, dwingt hij hem op zijn knieën en perst de gewenste informatie uit hem. Een wrange scène, waarin we ineens een glimp van zijn vaders grillige fanatisme in Alan terugzien.

Ook de rol van Alans moeder (mooi gespeeld door Marie Louise Stheins), die zichzelf aanvankelijk vooral als slachtoffer positioneert, wordt op haast onnadrukkelijke wijze geproblematiseerd, als blijkt hoe zij stelselmatig wegkijkt, de schuld verlegt of haar man subtiel aanzet tot zijn gewelddadige uitspattingen. Ondertussen vermeerderen de spoken in Alans hoofd, verbeeld in een decor van met angstaanjagende silhouetten beschilderde panelen.

Denise Aznam maakt als Alans grootmoeder indruk met één vurige scène, maar is verder vooral een wat plichtmatige aanwezigheid op het podium. Dat is jammer: haar onuitgewerkte personage staat in schril contrast met de rest.

Niettemin levert De tolk van Java intelligent en gedurfd theater op. De voorstelling gaat op integere wijze de confrontatie met het verleden aan en laat zien hoe die onontkoombaar doorwerkt op het heden.

Bruijning speelt een consequent beheerste Alan. De emotionele distantie waarmee hij alle informatie verwerkt, wordt nergens doorbroken, hij raakt geen moment uit evenwicht. Die rationele benadering voelt aanvankelijk wat oppervlakkig, totdat je ook daar een spiegel van Alans afstandelijke vader in herkent, die in zijn memoires ook zonder blijk van enige emotie op zijn gewelddadige karakter reflecteert. En dan wordt pijnlijk duidelijk hoezeer Alan per saldo lijkt op de man tegen wie hij zich zo vastbesloten afzet.

Door: Sander Janssens
Gezien op 16 november, Koninklijke Schouwburg, Den Haag

Theaterhart Amersfoort

Ontvang de laatste nieuwtjes